تالاب­ها، سرمایه­ های بی­ نظیر طبیعی

ایران، سرزمین سرشار از زیبایی­ها و منابع طبیعی است که از حضور تالاب­ها نیز بی­بهره نمانده و در خاک خود دریاچه­ها و تالاب­های متعددی را جای داده است. در ایران ۱۴۳ تالاب مهم با وسعتی حدود سه میلیون هکتار وجود دارد؛ (تصویر ۱: مرز مصوب تالاب­های ایران). مهم­تر اینکه در میان ۴۲ نوع تالاب شناسایی شده در جهان، ۴۱ نوع تالاب در ایران یافت می­شود. همچنین از ۱۴ ذخیره‌گاه زیست­کره در ایران، پنج مورد زیست­بوم­های تالابی است؛ (جدول ۱: فهرست تالاب­های ثبت شده ایران در کنوانسیون رامسر).

تصویر ۱: مرز مصوب تالاب­های ایران (از سایت ژئوپورتال ملی تالاب­های ایران)

 

اهمیت تالاب­ها در میان ایرانیان ریشه تاریخی دارد. زندگی جوامع محلی از دیرباز به لحاظ معیشت و همچنین مسائل فرهنگی وابستگی زیادی به دریاچه­ها و تالاب­ها داشته است. در سطح کلان کشور نیز این موضوع دارای اهمیت بوده تا جایی که مهم­ترین و قدیمی­ترین معاهده بین­المللی حفاظت از تالاب­های جهان (معاهده رامسر[۱]) در خاک ایران برگزار شده و نامگذاری این معاهده با نام شهر رامسر در استان مازندران جاودانه شده است.

تالاب­ها مهم­ترین مخازن ژن­های گیاهی و جانوری روی زمین هستند. الاب­ها، اکوسیستم­هایی بسیار مولد و دارای منافع متعددی می­باشند. برخی از منافع از بهره­برداری مستقیم تالاب به دست می­آیند مانند تغذیه آب­های زیرزمینی، و بهره­برداری از علوفه و چوب و ماهیان؛ برخی دیگر نیز به ظرفیت­های گردشگری، اقتصادی و فرهنگی تالاب اشاره می­کند؛ همانند پرنده­نگری، تولید انرژی و حمل و نقل آبی. نقش تالاب­ها تنها به بعد چرخه اکولوژیک، اقتصادی و فرهنگی آن ختم نشده، بلکه از جمله غنی­ترین بسترهای روح­نواز بشر را نیز فراهم آورده­اند. آرامش و زیبایی وصف ناپذیری که در بدو ورود به تالاب­ها احساس می­شود به بهترین شکل ممکن رابطه عمیق دیرینه میان انسان و طبیعت را بیان می­کند.

تالاب­های ایران به دلیل شرایط خاص اقلیمی و موقعیت جغرافیایی، دارای ویژگی­های منحصر به فردی هستند که شاید نظیر آن را در کمتر جایی از جهان بتوان مشاهده کرد. آن­ها محل زیست هزاران پرنده مهاجر و بومی هستند که ۳۰% از پرندگان ایران را شامل می­شوند. اطلاعات کامل و جامعی از نقشه­ها، موقیعت مکانی، وضعیت حیات وحش و تنوع زیستی تالاب­های ایران در سایت ژئوپورتال ملی تالاب­های ایران (https://wetlands.doe.ir/wetlandsmap) قابل دسترسی است.

اما اکنون وضعیت تالاب­های ایران رو به وخامت نهاده و روز به روز به دلایل مختلف بحرانی­تر می­شود. غفلت ما نسبت به حفاظت از محیط­زیست و تالاب­ها در سال­های گذشته به حدی بوده که در برخی موارد نسل جوان، دانشجویان و کارشناسان حتی با نام تالاب­های بزرگ کشور و خدمات آن­ها به درستی آشنا نیستند. بنابراین افزایش سطح آگاهی عموم نسبت به ارزش­های اقتصادی و معنوی تالاب­ها از ضروریات می­باشد و همچنین آگاه­سازی ذینفعان مختلف از تصمیماتی که منجر به آسیب رساندن بیشتر به این سرمایه­های بی­بدیل می­شوند وظیفه­ی ملی تلقی می­گردد. در همین راستا اداره کل حفاظت از محیط زیست گیلان با همکاری سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی گیلان در جهت حفاظت و احیای یکی از مهم­ترین و پرچالش­ترین تالاب­های ایران،-تالاب انزلی – اقدام به تدوین و اجرای برنامه­ای مدون تحت عنوان ارتباطات، آموزش، مشارکت و آگاهی­افزایی (CEPA) نمود. برنامه (CEPA) حاصل یکی از مهم­ترین قطعنامه­های تصویب شده توسط کشورهای متعاهد کنوانسیون رامسر (معتبرترین کنوانسیون در زمینه احیا و حفاظت از تالاب­ها) است، که تاکنون در ایران تنها برای دو تالاب کانی­برازان در مهاباد و اوان در قزوین تدوین و اجرا شده و در سطح بین­المللی در کشورهایی همچون چین و استرالیا در دست انجام است.

جدول ۱: فهرست تالاب­های ثبت شده ایران در کنوانسیون رامسر

تالاب­های آلاگل، آلماگل، آجی گل مجموعه تالاب انزلی دریاچه پریشان و دشت ارژن
تالاب­های خلیج گواتر و حور باهو تالاب گاوخونی شبه­جزیره میانکاله و خلیج گرگان
تالاب­های شورگل، یادگارلو و دورگه سنگی تالاب گمیشان تالاب­های نیریز و کمیجان
تالاب شادگان، خورالامیه و خور موسی تالاب امیرکلایه جزیره شیدور
کولاب بند کیاشهر و دهانه سفیدرود خورخوران تالاب کانی برازان
دهانه رودهای گز و حرا تالاب قوریگل تالاب چغاخور
دهانه رودهای شور و شیرین و میناب دریاچه قوپی هامون صابری و هامون هیرمند
آب­بندان­های فریدونکنار، ازباران و سرخ­رود دریاچه ارومیه انتهای جنوبی هامون پوزک

 

 

[۱]  Ramsar Deceleration